Yapay zekâ ve iş dünyası üzerine yapılan tartışmalar genellikle iki uç arasında gidip gelir. Bir tarafta “Birkaç yıl içinde mesleklerin çoğu yok olacak” diyenler, diğer tarafta “Her teknoloji devriminde aynı korku yaşandı, yine bir şey olmaz” diyenler var. İki görüş de gerçeğin bir parçasını içeriyor ama ikisi de tek başına yanıltıcı. Bu yazıda, kesin tahminler yerine düşünmeye yardımcı olacak bir çerçeve sunmaya çalışacağız.
Meslekleri değil, görevleri düşünün
“Muhasebeciler işsiz kalacak mı?” sorusu fazla kaba bir sorudur. Bir muhasebecinin günü onlarca farklı görevden oluşur: Fatura girişi, mutabakat, beyanname hazırlama, müşteriyle vergi planlaması konuşma, bir denetimde şirketi temsil etme, hatalı bir kaydın neden yapıldığını anlamak. Bu görevlerin bazıları yapay zekâ ve otomasyonla büyük ölçüde hızlanabilir, bazıları ise neredeyse hiç etkilenmez.
Bu nedenle daha işe yarar soru şudur: Benim işimi oluşturan görevlerin ne kadarı, ne ölçüde değişecek? Bir meslekteki görevlerin küçük bir kısmı otomatikleşirse, iş dönüşür ama ortadan kalkmaz. Büyük kısmı otomatikleşirse, o meslekte çalışan kişi sayısı azalabilir ya da meslek bambaşka bir şeye evrilebilir.
Hangi görevler daha kolay, hangileri daha zor otomatikleşir?
Bugünkü yapay zekâ araçlarının güçlü ve zayıf yönlerine bakarak kaba bir ayrım yapılabilir.
Daha açık olanlar
- Belirli bir kalıbı izleyen metin üretimi: Standart e-postalar, ürün açıklamaları, toplantı özetleri, ilk taslaklar,
- Büyük miktarda belgeyi tarayıp özetleme, sınıflandırma ve bilgi çıkarma,
- Diller arası çeviri ve yeniden yazım,
- Tekrar eden veri girişi ve basit analizler,
- Kod yazımında rutin bölümler ve hata ayıklamanın ilk aşamaları.
Daha dirençli olanlar
- Fiziksel dünyada, değişken koşullarda el becerisi gerektiren işler: Tesisatçılık, bakım onarım, hemşirelikte hasta bakımı, inşaat sahasındaki birçok görev,
- Güven ve ilişki kurmaya dayanan işler: Müzakere, danışmanlık, terapi, satışta uzun soluklu müşteri ilişkisi,
- Sorumluluk üstlenmeyi ve imza atmayı gerektiren kararlar,
- Belirsiz ve tanımlanmamış problemleri çerçevelemek; neyin sorulması gerektiğine karar vermek.
Bu ayrım ilginç bir tersine dönüşü de gösteriyor. Uzun süre otomasyonun önce kol gücüne dayalı işleri etkileyeceği düşünülürdü. Üretken yapay zekâ ise ilk dalgada daha çok masa başı ve bilgiye dayalı görevlere dokunuyor.
Tarihten ders almak, ama dikkatli
Geçmişteki teknoloji dalgalarında, bazı meslekler gerçekten azaldı ama toplam istihdam zamanla yeni alanlara kaydı. Elektronik tablolar yaygınlaştığında defter tutma işleri değişti, buna karşılık finansal analiz gibi alanlar genişledi. İnternet, seyahat acentelerinin bir kısmını etkiledi, ama dijital pazarlama, e-ticaret operasyonu ve yazılım gibi yeni iş kolları doğurdu.
Bu tarih iki şekilde yanlış okunabilir. Birincisi, “Uzun vadede herkes kazandı” demek, geçiş döneminde işini kaybedip yeni alana geçemeyen insanların yaşadıklarını görmezden gelir. İkincisi, geçmişin aynen tekrarlanacağını varsaymak da doğru değildir; yapay zekâ, önceki teknolojilerden farklı olarak bilişsel görevlerin geniş bir yelpazesine aynı anda dokunabiliyor. Dürüst cevap şu: Geçmiş bize umut verici bir örüntü gösteriyor ama garanti vermiyor.
Abartılmayan ama gerçek riskler
Giriş seviyesi pozisyonlar
Birçok meslekte yeni başlayanlar, işi rutin görevleri yaparak öğrenir: Stajyer avukat dilekçe taslağı hazırlar, genç çevirmen basit metinlerle başlar, yeni yazılımcı küçük hataları düzeltir. Bu görevler yapay zekâya kaydıkça, şirketler daha az giriş seviyesi pozisyon açabilir. Bu durum, ileride deneyimli uzman yetiştirme zincirini zayıflatabilir ve gençler için kariyere başlamayı zorlaştırabilir.
Ücret ve iş yükü baskısı
İş tamamen ortadan kalkmasa bile, aynı sürede daha fazla çıktı beklenmesi ya da belirli işlerin ücretinin düşmesi mümkün. Serbest çalışan çevirmen, metin yazarı ve tasarımcılar bu baskıyı daha erken hissedebilir.
Eşitsiz dağılım
Yeni araçlara erişimi olan, onları öğrenmeye vakit ayırabilen ve dijital becerileri güçlü olanlar daha hızlı uyum sağlar. Bu, aynı meslek içinde bile kazananlarla kaybedenler arasındaki farkı açabilir.
Türkiye penceresinden birkaç not
Küresel tartışmalar çoğunlukla ABD ve Avrupa’daki işgücü piyasaları üzerinden yürüyor; Türkiye’nin kendine özgü koşulları ise tabloyu biraz farklılaştırıyor. Ekonomide imalat, inşaat, turizm ve yüz yüze hizmetlerin önemli bir yer tutması, ilk dalganın etkisinin masa başı işlere yoğunlaşacağını düşündürüyor. Öte yandan küçük ve orta ölçekli işletmelerin ağırlıklı olduğu bir yapıda, yeni teknolojinin yayılması büyük şirketlere göre daha yavaş ve düzensiz olabilir; bu da geçişi zamana yayabilir.
Fırsat tarafında da konuşulması gereken bir nokta var. Yapay zekâ araçları, dil engelini ve küçük ekip olmanın dezavantajını azaltarak Türkiye’deki serbest çalışanların ve küçük yazılım, tasarım, içerik firmalarının yurt dışına hizmet satmasını kolaylaştırabilir. Bunun karşılığında aynı küresel pazarda rekabet de sertleşiyor. Kısacası etki, sektörlere ve kişilere göre farklı yönlerde ve farklı hızlarda hissedilecek.
Peki ne yapabiliriz?
Kimsenin geleceği kesin olarak bilmediği bir ortamda en sağlam strateji, birden fazla senaryoda işe yarayacak adımlar atmaktır.
- İşinizin görev haritasını çıkarın. Bir haftanızı gözden geçirin; görevlerinizi “rutin ve kalıplı”, “yargı gerektiren” ve “ilişkiye dayalı” diye üçe ayırın. Hangi grubun büyük olduğu, nereye yatırım yapmanız gerektiğini gösterir.
- Araçları kullanarak öğrenin. Yapay zekâyı uzaktan izlemek yerine, kendi işinizin küçük bir parçasında deneyin. Nerede iyi, nerede hata yapıyor, kendiniz görün. Bu deneyim, hem verimliliğinizi artırır hem de abartılı iddiaları ayırt etmenizi sağlar.
- Kontrol eden kişi olun. Yapay zekâ çıktısının doğru olup olmadığını anlayabilmek için alan bilgisi gerekir. Mesleğinizin temellerini derinleştirmek, değerinizi azaltmaz, artırır.
- İnsan becerilerini ihmal etmeyin. Bir müşterinin gerçek ihtiyacını anlamak, zor bir konuşmayı yönetmek, bir ekibi ikna etmek kolay taklit edilemeyen becerilerdir.
- Komşu alanlara bakın. Kendi uzmanlığınızı başka bir alanla birleştirmek, örneğin hukuk bilgisini veri analiziyle, tasarımı kullanıcı araştırmasıyla, yeni ve daha az kalabalık pozisyonlar yaratabilir.
İşverenlere düşen pay
Dönüşümün nasıl yaşanacağı yalnızca teknolojiye değil, şirketlerin kararlarına da bağlı. Yapay zekâyı yalnızca kadro azaltma aracı olarak gören bir yönetim, kısa vadede maliyet düşürebilir ama kurumsal bilgiyi ve çalışan güvenini kaybetme riskini de alır. Çalışanlarını yeni araçlarla yetiştiren, rutin işlerden kazanılan zamanı daha nitelikli işlere yönlendiren ve giriş seviyesi pozisyonları yeni öğrenme biçimleriyle yeniden tasarlayan şirketler ise hem uyumu kolaylaştırır hem de geleceğin uzmanlarını kendi içinde yetiştirir.
Sonuçta “Yapay zekâ işleri elimizden alacak mı?” sorusuna tek kelimelik bir cevap vermek mümkün değil. Bazı görevleri kesinlikle alacak, bazı işleri dönüştürecek, bazılarını ise belki de bugün adını bilmediğimiz şekillerde yeniden yaratacak. Bu değişimi seyirci olarak değil, işin içinde olarak karşılamak, belirsizlikle başa çıkmanın en gerçekçi yolu.
“Yapay zekâ işleri elimizden alacak mı? Daha dengeli bir bakış” haberi, Etesio Teknoloji’nin yapay zekâsı Safinaz tarafından Türkçeleştirilip yayına alınmıştır.
